Wat is metacommunicatie? Betekenis en voorbeelden

Wat betekent metacommunicatie?

Het voorvoegsel meta betekent hier dat je een niveau hoger kijkt. In plaats van alleen over het onderwerp te praten, bespreek je ook hoe jullie dat gesprek voeren. Je benoemt bijvoorbeeld de toon, een stilte, de timing, onduidelijke verwachtingen of het gevoel dat jullie langs elkaar heen praten.

Metacommunicatie kan verbaal zijn, zoals: ‘Ik merk dat dit gesprek steeds feller wordt.’ Non-verbale signalen spelen ook een rol. Denk aan wegkijken, zuchten, stilvallen, dichterbij komen of juist afstand nemen. Lees daar meer over in mijn blog over non-verbale communicatie.

5 voorbeelden van metacommunicatie

Metacommunicatie hoeft niet zwaar of ingewikkeld te zijn. Deze voorbeeldzinnen maken het gesprek even zichtbaar, zonder meteen te bepalen wat de ander denkt of bedoelt.

1. Bij miscommunicatie: ‘Volgens mij praten we langs elkaar heen. Zullen we eerst helder krijgen wat we allebei bedoelen?’
2. Bij een scherpe toon: ‘De manier waarop je dit zegt, komt fel bij me binnen. Bedoel je het ook zo?’
3. Wanneer iemand stilvalt: ‘Ik merk dat je stil wordt. Wat gebeurt er bij jou?’
4. Bij verschillende verwachtingen: ‘Volgens mij verwachten we iets anders van dit gesprek. Zullen we dat eerst bespreken?’
5. Bij een vastlopende discussie: ‘We herhalen allebei hetzelfde. Kunnen we kijken naar hoe we nu met elkaar praten?’

Het verschil zit in de formulering. Je beschrijft wat je waarneemt en stelt daarna een open vraag. Je zegt dus niet: ‘Jij bent boos’, maar: ‘Je klinkt kortaf; klopt het dat je boos bent?’

Metacommunicatie in je relatie

In een relatie gaat een conflict vaak al snel niet meer alleen over het oorspronkelijke onderwerp. Jullie praten bijvoorbeeld over afspraken in huis, maar onder de woorden speelt de vraag of je serieus wordt genomen. Of jij blijft doorvragen terwijl je partner steeds stiller wordt. Dan ontstaat een communicatiepatroon dat zichzelf versterkt.

Metacommunicatie helpt om dat patroon zichtbaar te maken. Je verplaatst de aandacht van wie er gelijk heeft naar wat er tussen jullie gebeurt.

• ‘Ik merk dat ik harder ga praten zodra jij stil wordt. Wat gebeurt er bij jou?’
• ‘We praten over deze afspraak, maar volgens mij gaat het ook over je niet gehoord voelen.’
• ‘Ik probeer een oplossing te vinden, terwijl jij misschien eerst wilt dat ik luister. Klopt dat?’
• ‘Dit gesprek voelt hetzelfde als eerdere ruzies. Kunnen we kijken welk patroon we samen herhalen?’

Bij een gevoelig onderwerp helpt het om je gesprek eerst goed voor te bereiden. Lees daarvoor hoe je een moeilijk gesprek met je partner voert. Wanneer dezelfde dynamiek in verschillende situaties terugkomt, kan er meer spelen dan alleen een communicatiefout. Dan is mijn blog over relatiepatronen doorbreken relevanter.

Metacommunicatie volgens Watzlawick

Paul Watzlawick, Janet Beavin Bavelas en Don D. Jackson beschreven communicatie als een proces waarin mensen elkaar voortdurend beïnvloeden. Hun bekende uitgangspunt is dat je niet níét kunt communiceren: ook zwijgen, wegkijken of niet reageren kan door de ander als boodschap worden opgevat.

Je kunt niet niet communiceren.

Inhoudsniveau en betrekkingsniveau

Een boodschap heeft volgens deze benadering twee kanten:

1. Het inhoudsniveau: de letterlijke informatie die wordt uitgewisseld.
2. Het betrekkingsniveau: wat de manier van communiceren zegt over de verhouding tussen jullie.

‘Kun je het raam opendoen?’ en ‘Doe dat raam open’ hebben ongeveer dezelfde inhoud. Op betrekkingsniveau kunnen ze heel anders overkomen. Metacommunicatie helpt je juist dat verschil te benoemen.

Hoe pas je metacommunicatie toe?

Goede metacommunicatie begint bij waarnemen zonder meteen te interpreteren. Benoem daarna wat het met je doet en controleer of je de ander goed begrijpt.

1. Stop kort met de inhoud. Neem een pauze wanneer je merkt dat het gesprek vastloopt.
2. Benoem concreet wat je waarneemt. Bijvoorbeeld een stilte, herhaling, verhoging van stem of onduidelijke verwachting.
3. Spreek vanuit jezelf. Zeg wat je merkt of voelt, in plaats van de intentie van de ander in te vullen.
4. Stel een open controlevraag. Vraag of de ander jouw waarneming herkent.
5. Maak samen een nieuwe afspraak. Bespreek hoe jullie het gesprek willen vervolgen.

3 oefeningen voor betere metacommunicatie

1. Observeer zonder oordeel

Let één dag op gesprekken om je heen. Schrijf alleen waarneembaar gedrag op: iemand praat sneller, kijkt weg of onderbreekt. Noteer nog niet wat je denkt dat dit betekent.

2. Gebruik de pauzevraag

Vraag jezelf tijdens een lastig gesprek af: ‘Wat gebeurt er nu in de manier waarop wij met elkaar praten?’ Deel daarna één concrete observatie.

3. Bespreek een terugkerend gesprekspatroon

Kies met je partner of collega een rustig moment. Bespreek niet opnieuw de hele inhoud, maar onderzoek welke reacties elkaar steeds opvolgen. Verschillen in communicatiestijl kunnen daarbij een rol spelen.